Valse geschriften en het gebruik ervan behoren tot de meest vervolgde strafbare feiten op het gebied van aantasting van het openbaar vertrouwen. Deze misdrijven, omschreven in artikel 441-1 van het Wetboek van Strafrecht, omvatten uiteenlopende gedragingen, van het vervalsen van een diploma tot het overleggen van een valse verklaring voor de rechter. De straffen hangen af van de aard van het document en de hoedanigheid van de dader, en kunnen oplopen tot een criminele gevangenisstraf.
Intellectuele en materiële valsheid: een onderscheid dat het Wetboek van Strafrecht niet maakt
Artikel 441-1 van het Wetboek van Strafrecht heeft betrekking op „elke frauduleuze verdraaiing van de waarheid” in een geschrift of een andere drager waarop gedachten worden uitgedrukt. Deze formulering omvat twee verschillende situaties die in de rechtspraak geleidelijk zijn verduidelijkt.
Materiële valsheid houdt in dat een bestaand document fysiek wordt gewijzigd: door iets weg te krassen, tekst toe te voegen of te overschrijven, vermeldingen aan te vullen of een handtekening na te bootsen. Intellectuele valsheid bestaat daarentegen uit het vastleggen van onjuiste informatie in een document dat qua vorm authentiek is. Een medisch attest dat door een arts op diens eigen briefpapier is opgesteld, maar onjuiste klinische feiten vermeldt, valt onder deze categorie.
Het Hof van Cassatie heeft in een arrest van 29 januari 2025 verduidelijkt dat een vermeend vals medisch attest aanleiding kon geven tot strafrechtelijk onderzoek, ook als de burgerlijke partij geen rechtstreeks geleden schade had aangetoond. Dit punt is doorslaggevend: de schade hoeft zich niet daadwerkelijk te hebben voorgedaan om het misdrijf bewezen te achten. Potentiële schade volstaat.
Hetzelfde rechtscollege heeft echter ook een grens gesteld. Een verklaring waarin de onjuiste uitspraken van een derde getrouw worden weergegeven, is niet automatisch vals. Het opstellen van een onjuist document volstaat niet als de opsteller alleen heeft opgeschreven wat hij heeft gehoord, zonder zelf feiten te bevestigen waarvan hij wist dat ze onjuist waren. Het opzet, de bedoeling om te misleiden, blijft een drempel die het openbaar ministerie moet nemen.
Inzicht in het onderscheid tussen materiële en intellectuele valsheid helpt om het toepassingsgebied van artikel 441-1 van het Wetboek van Strafrecht beter af te bakenen. Dit artikel beperkt zich niet tot fysiek gewijzigde documenten.

Strafrechtelijke sancties voor valsheid, afhankelijk van de aard van het document
Het Wetboek van Strafrecht voorziet niet in één vaste straf voor valsheid. De zwaarte van de sancties hangt rechtstreeks af van de aard van het vervalste document en, in sommige gevallen, van de hoedanigheid van de dader.
Valsheid in een onderhands geschrift
Valsheid in een privédocument (een overeenkomst tussen particulieren, een verklaring op erewoord of een vals cv dat in een procedure wordt gebruikt) wordt bestraft met drie jaar gevangenisstraf en een boete van 45.000 euro. Ook het gebruik van zo’n vals document wordt met dezelfde straffen bestraft, zelfs als de gebruiker niet degene is die het heeft vervalst.
Valsheid in een authentiek geschrift
Als het vervalste document een openbaar stuk is (een notariële akte, een rechterlijke uitspraak of een administratief attest), lopen de straffen aanzienlijk op. Als de dader een particulier is, kan de straf oplopen tot tien jaar gevangenisstraf en een boete van 150.000 euro. Is de dader een ambtenaar of andere drager van openbaar gezag die in de uitoefening van zijn functie handelt, dan kan de maximale straf oplopen tot vijftien jaar criminele gevangenisstraf.
Het Hof van Cassatie heeft op 10 januari 2024 eraan herinnerd dat een brief op briefpapier van een burgemeester niet uitsluitend op grond van de vorm ervan buiten de kwalificatie van een authentiek geschrift kon worden gehouden. Het doel van de akte en de hoedanigheid van de opsteller bepalen de kwalificatie, niet alleen het uiterlijk van het document.
Valsheid in handels- of bankgeschriften
Vervalsing van bank- of handelsdocumenten (cheques, wisselbrieven en jaarrekeningen) valt onder specifieke bepalingen die voorzien in tussenliggende straffen. Deze zijn doorgaans vergelijkbaar met die voor valsheid in een onderhands geschrift, maar kunnen zwaarder uitvallen door de omstandigheden, bijvoorbeeld bij samenhang met oplichting of bij handelen in georganiseerd verband.
Bestanddelen van valsheid en bewijs van schade
Om valsheid in de zin van het Wetboek van Strafrecht bewezen te achten, moeten drie elementen aanwezig zijn:
- Een verdraaiing van de waarheid, materieel (een fysieke wijziging) of intellectueel (onjuiste inhoud in een document dat formeel aan de vereisten voldoet)
- Een drager die bedoeld is om bewijs te leveren van een recht of feit met juridische gevolgen; zuiver particuliere geschriften zonder bewijswaarde vallen hierbuiten
- Frauduleus opzet: de dader weet dat het document de werkelijkheid niet weergeeft en wil het als zodanig gebruiken
De kwestie van de schade is een van de meest besproken punten in de rechtspraak. De wet vereist dat de verdraaiing „van dien aard is dat zij schade kan veroorzaken”, maar eist niet dat daadwerkelijke schade wordt aangetoond. Mogelijke schade volstaat om vervolging te rechtvaardigen.
Deze benadering heeft directe praktische gevolgen. Iemand die een document vervalst zonder het ooit te gebruiken, kan worden vervolgd wegens valsheid. En iemand die een document gebruikt waarvan hij weet dat het vervalst is, kan worden vervolgd wegens het gebruik van een vals geschrift, ook als een derde de vervalsing heeft gepleegd.

Bijkomende straffen en vermelding op het strafblad
Naast de hoofdstraf kan de rechtbank bijkomende straffen opleggen die de gevolgen van de veroordeling verlengen:
- Ontzetting uit burgerlijke, politieke en familierechten voor maximaal vijf jaar
- Een verbod om een openbaar ambt te bekleden of de beroepsactiviteit uit te oefenen in het kader waarvan het misdrijf is gepleegd
- Verbeurdverklaring van het vervalste document en, indien van toepassing, van de middelen die voor de vervaardiging ervan zijn gebruikt
- Openbaarmaking of verspreiding van de veroordeling
De vermelding op uittreksel nr. 2 van het strafblad is een gevolg dat vaak wordt onderschat. Deze kan de toegang tot bepaalde openbare of gereglementeerde functies jarenlang belemmeren, lang nadat de straf is uitgezeten.
De verjaringstermijn voor strafvervolging wegens valsheid begint te lopen op de dag waarop het misdrijf is gepleegd. Voor het gebruik van een vals geschrift begint de verjaringstermijn pas te lopen op de laatste dag waarop het document is gebruikt, waardoor vervolging nog veel later mogelijk kan zijn. Als een vals diploma elk jaar aan een werkgever wordt voorgelegd, begint de verjaringstermijn bij elke nieuwe overlegging opnieuw te lopen.
Het strafrecht inzake valsheid berust dus op een mechanisme in twee stappen: het vervaardigen en het gebruiken zijn twee zelfstandige misdrijven, elk met een eigen verjaringsregeling en eigen bewijsvereisten. Dit verklaart waarom vervolging nog jaren na het opstellen van het document kan worden ingesteld, zolang het gebruik ervan voortduurt.



